อาหารต้องห้ามของผู้ป่วยมะเร็ง มีจริงหรือไม่?

เมื่อได้รับการวินิจฉัยว่าเป็นมะเร็ง ผู้ป่วยและครอบครัวมักได้รับคำแนะนำเรื่องอาหารจำนวนมาก เช่น ห้ามกินเนื้อสัตว์ ห้ามกินไข่ ห้ามดื่มนม ห้ามกินน้ำตาล หรือควรอดอาหารเพื่อไม่ให้มะเร็งโต จนอาจเกิดความสับสนว่าอาหารต้องห้ามของผู้ป่วยมะเร็ง มีอะไรบ้าง

คำตอบ คือ ไม่มีรายการอาหารต้องห้ามที่ใช้เหมือนกันกับผู้ป่วยมะเร็งทุกคน อาหารที่ควรหลีกเลี่ยงขึ้นอยู่กับชนิดของมะเร็ง วิธีรักษา ระดับเม็ดเลือดขาว ผลข้างเคียงจากการรักษา โรคประจำตัว และยาที่ผู้ป่วยได้รับ

การงดอาหารหลายชนิดโดยไม่มีข้อบ่งชี้อาจทำให้ได้รับพลังงานและโปรตีนไม่เพียงพอ น้ำหนักลด กล้ามเนื้อลด และเพิ่มความเสี่ยงต่อภาวะขาดสารอาหาร ซึ่งอาจทำให้ร่างกายฟื้นตัวหรือทนต่อการรักษาได้ยากขึ้น

ทำไมผู้ป่วยมะเร็งแต่ละคนจึงต้องกินต่างกัน?

โรคมะเร็งและการรักษาอาจทำให้เกิดอาการเบื่ออาหาร คลื่นไส้ อาเจียน ท้องเสีย Constipation แผลในปาก กลืนลำบาก การรับรสเปลี่ยน หรืออิ่มเร็ว ผู้ป่วยจึงอาจต้องปรับอาหารตามอาการในแต่ละช่วง

โดยผู้ป่วยมะเร็งจำนวนหนึ่งอาจเสี่ยงต่อภาวะขาดสารอาหาร การได้รับพลังงาน โปรตีน คาร์โบไฮเดรต ไขมัน วิตามิน แร่ธาตุ และน้ำอย่างเหมาะสมอาจช่วยรักษาน้ำหนักและมวลกล้ามเนื้อ สนับสนุนการซ่อมแซมเนื้อเยื่อ และช่วยให้ร่างกายรับมือกับผลข้างเคียงจากการรักษาได้ดีขึ้น

ดังนั้น เป้าหมายสำคัญระหว่างรักษามะเร็งจึงไม่ใช่การงดอาหารให้มากที่สุด แต่คือการรับประทานอย่างเพียงพอ ปลอดภัย และเหมาะกับภาวะของผู้ป่วย

อาหารแบบใดที่อาจต้องงดหรือระวัง?

1. อาหารดิบหรือสุกไม่ทั่วถึง

ผู้ที่ได้รับChemotherapy: รังสีรักษาบางตำแหน่ง การปลูกถ่ายเซลล์ต้นกำเนิด หรือยาที่กดภูมิคุ้มกัน อาจมีเม็ดเลือดขาวต่ำและเสี่ยงต่อการติดเชื้อมากขึ้น เชื้อโรคจากอาหารจึงอาจทำให้เกิดอาการรุนแรงกว่าคนทั่วไป

อาหารที่ควรหลีกเลี่ยงในช่วงภูมิคุ้มกันต่ำ ได้แก่

• เนื้อสัตว์ สัตว์ปีก ปลา และอาหารทะเลดิบหรือสุกไม่ทั่ว
• ปลาดิบ ซูชิ ซาชิมิ หอยดิบ และอาหารหมักดิบ
• ไข่ดิบ ไข่ลวก หรืออาหารที่มีไข่ดิบ
• นม น้ำผลไม้ หรือผลิตภัณฑ์นมที่ไม่ผ่านการพาสเจอไรซ์
• ถั่วงอกหรือผักงอกดิบ
• ผักและผลไม้ที่ไม่ได้ล้างอย่างถูกวิธี
• อาหารจากบุฟเฟต์ สลัดบาร์ หรืออาหารที่วางทิ้งไว้นาน

2. อาหารหรือผลิตภัณฑ์ที่อาจรบกวนยา

อาหาร เครื่องดื่ม สมุนไพร และผลิตภัณฑ์เสริมอาหารบางชนิดอาจเปลี่ยนการดูดซึม การออกฤทธิ์ หรือการกำจัดยามะเร็งออกจากร่างกาย ทำให้ระดับยาสูงหรือต่ำกว่าที่ควรจะเป็น

โดยข้อควรระวังจะแตกต่างกันตามชนิดของยา ผู้ป่วยจึงควรแจ้งแพทย์หรือเภสัชกรเกี่ยวกับอาหารเสริม วิตามิน สมุนไพร ชาสมุนไพร น้ำสมุนไพร และผลิตภัณฑ์สุขภาพทุกชนิดที่ใช้อยู่ 

3. วิตามินและสมุนไพรขนาดสูง

คำว่า ธรรมชาติ ไม่ได้หมายความว่าปลอดภัยสำหรับผู้ป่วยมะเร็งเสมอไป โดยวิตามิน แร่ธาตุ สารต้านอนุมูลอิสระ และสมุนไพรบางชนิดในขนาดสูง อาจรบกวนยาเคมีบำบัด รังสีรักษา การแข็งตัวของเลือด หรือการฟื้นตัวหลังผ่าตัด

ควรหลีกเลี่ยงการซื้ออาหารเสริมหรือสมุนไพรมารับประทานเอง โดยเฉพาะผลิตภัณฑ์ที่อ้างว่าล้างพิษ เพิ่มภูมิคุ้มกัน ฆ่าเซลล์มะเร็ง หรือใช้แทนการรักษามาตรฐาน หากจำเป็นต้องเสริมวิตามิน ควรให้แพทย์หรือนักกำหนดอาหารประเมินจากการรับประทานอาหาร อาการ และผลตรวจเลือดก่อน

4. อาหารที่กระตุ้นผลข้างเคียง

อาหารบางชนิดไม่ใช่อาหารต้องห้ามตลอดการรักษา แต่อาจต้องหลีกเลี่ยงชั่วคราวตามอาการ เช่น

• มีแผลในปากหรือเจ็บคอ: เลี่ยงอาหารเผ็ดจัด เปรี้ยวจัด แข็ง หรือมีขอบคม
• คลื่นไส้: เลี่ยงอาหารมัน กลิ่นแรง และมื้อใหญ่
• ท้องเสีย: อาจต้องลดอาหารมัน คาเฟอีน แอลกอฮอล์ และอาหารที่มีกากใยสูงชั่วคราว
• ท้องผูก: หากไม่มีภาวะลำไส้อุดตัน อาจเพิ่มน้ำและใยอาหารตามคำแนะนำ
• กลืนลำบาก: เลือกอาหารเนื้อนุ่ม ชุ่ม หรือปรับความข้นตามการประเมิน
• หลังผ่าตัดทางเดินอาหาร: อาจต้องจำกัดกากใย ไขมัน หรือแบ่งอาหารเป็นมื้อเล็กตามชนิดของการผ่าตัด

เมื่ออาการดีขึ้น ผู้ป่วยอาจกลับมารับประทานอาหารเหล่านั้นได้ ไม่จำเป็นต้องงดถาวร เว้นแต่ทีมรักษาจะมีคำแนะนำเฉพาะ

5. อาหารที่ขัดกับโรคประจำตัว

ผู้ป่วยที่มีโรคไต โรคตับ เบาหวาน ภาวะหัวใจล้มเหลว เกลือแร่ผิดปกติ หรือแพ้อาหาร อาจต้องจำกัดสารอาหารบางชนิดเพิ่มเติม เช่น โซเดียม น้ำตาล โพแทสเซียม ฟอสฟอรัส หรือน้ำดื่ม

คำแนะนำจึงควรพิจารณาทั้งโรคมะเร็ง ผลการรักษา และโรคประจำตัวร่วมกัน ไม่ควรนำเมนูของผู้ป่วยรายอื่นมาใช้โดยไม่ผ่านการประเมิน