ลิ้นไม่รับรสหลังคีโม ทำอย่างไรดี?

หลังเริ่มรักษาด้วยยาเคมีบำบัด ผู้ป่วยหลายคนอาจสังเกตว่าอาหารที่เคยชอบกลับมีรสชาติเปลี่ยนไป บางคนรู้สึกว่าลิ้นไม่รับรส อาหารจืดสนิท ขณะที่บางคนกลับรู้สึกถึงรสขมหรือรสโลหะในปาก แม้อาหารจะเป็นเมนูเดิมก็ตาม อาการเหล่านี้อาจทำให้รับประทานอาหารได้น้อยลง เบื่ออาหาร และส่งผลต่อการได้รับพลังงานและสารอาหารที่จำเป็นต่อร่างกายในช่วงรักษา

แม้จะสร้างความกังวลให้กับผู้ป่วยหลายคน แต่ลิ้นไม่รับรสหลังคีโมเป็นผลข้างเคียงที่พบได้ และมักเกิดขึ้นเพียงชั่วคราว ในผู้ป่วยส่วนใหญ่อาการจะค่อย ๆ ดีขึ้นเมื่อร่างกายฟื้นตัวหลังสิ้นสุดการรักษาหรือเมื่อหยุดยาเคมีบำบัดบางชนิด

ทำไมคีโมจึงทำให้ลิ้นไม่รับรส?

ยาเคมีบำบัดมีหน้าที่ทำลายเซลล์มะเร็ง แต่ในขณะเดียวกันก็อาจส่งผลต่อเซลล์ปกติบางชนิด รวมถึงเซลล์รับรสในช่องปากและเยื่อบุช่องปาก นอกจากนี้ การรักษาด้วยเคมีบำบัดยังอาจทำให้เกิด

• ปากแห้ง
• แผลในช่องปาก
• น้ำลายลดลง
• การรับกลิ่นเปลี่ยนไป

ปัจจัยเหล่านี้ล้วนส่งผลให้ผู้ป่วยรู้สึกว่าอาหารมีรสชาติไม่เหมือนเดิม ในทางการแพทย์ภาวะการรับรสผิดปกติเรียกว่า Dysgeusia ซึ่งเป็นผลข้างเคียงที่พบได้ในผู้ป่วยที่ได้รับยาเคมีบำบัดหลายชนิด

ลิ้นไม่รับรสหลังคีโม มีอาการอย่างไร?

อาการของผู้ป่วยแต่ละคนอาจแตกต่างกัน โดยอาจพบเพียงอาการเดียว หรือหลายอาการร่วมกัน เช่น

• รับรสอาหารได้น้อยลง
• รู้สึกว่าอาหารไม่มีรสชาติ
• มีรสขมหรือรสโลหะในปากตลอดเวลา
• อาหารที่เคยชอบกลับรับประทานไม่ได้
• ไวต่อกลิ่นอาหารมากกว่าปกติ
• รู้สึกว่าอาหารบางชนิดหวานหรือเค็มผิดจากเดิม

ผู้ป่วยบางรายอาจรับประทานเนื้อสัตว์ได้ยาก เพราะรู้สึกว่ามีกลิ่นหรือรสโลหะมากกว่าปกติ ขณะที่บางรายอาจรับประทานผลไม้หรืออาหารรสเปรี้ยวได้ง่ายกว่า

อาการเหล่านี้ไม่จำเป็นต้องเกิดกับผู้ป่วยทุกคน และความรุนแรงอาจแตกต่างกันขึ้นอยู่กับชนิดของยาเคมีบำบัด ภาวะสุขภาพ และการตอบสนองของร่างกายแต่ละบุคคล

ลิ้นไม่รับรสหลังคีโม จะหายหรือไม่?

คำถามที่ผู้ป่วยถามบ่อย คือ อาการนี้จะเป็นตลอดไปหรือเปล่า? โดยทั่วไปอาการลิ้นไม่รับรสหรือรสชาติอาหารเปลี่ยนไปมักเป็นภาวะชั่วคราว เมื่อการรักษาสิ้นสุดลง หรือเมื่อร่างกายค่อย ๆ ฟื้นตัว เซลล์รับรสในช่องปากสามารถซ่อมแซมตัวเองได้ ทำให้อาการดีขึ้นในผู้ป่วยส่วนใหญ่

อย่างไรก็ตาม ระยะเวลาการฟื้นตัวแตกต่างกันในแต่ละบุคคล บางรายอาจกลับมารับรสได้ตามปกติภายในไม่กี่สัปดาห์ ขณะที่บางรายอาจใช้เวลาหลายเดือน หากอาการเป็นต่อเนื่องนานผิดปกติ หรือรับประทานอาหารแทบไม่ได้ ควรแจ้งแพทย์หรือทีมรักษา เพื่อประเมินหาสาเหตุอื่นที่อาจเกี่ยวข้อง เช่น ภาวะขาดสารอาหาร การติดเชื้อในช่องปาก หรือผลข้างเคียงจากยาชนิดอื่น

วิธีรับมือเมื่อลิ้นไม่รับรสหลังคีโม

1. เลือกอาหารที่รับประทานได้ง่าย

หากอาหารที่เคยชอบกลับมีรสชาติเปลี่ยนไป ลองเปลี่ยนเมนูหรือวิธีการปรุงอาหารแทน ตัวอย่างอาหารที่ผู้ป่วยหลายรายรับประทานได้ง่าย ได้แก่

• ข้าวต้ม
• โจ๊ก
• ก๋วยเตี๋ยวน้ำ
• ไข่ตุ๋น
• เต้าหู้นิ่ม
• ปลา
• ซุปผัก
• มันบด
• ผลไม้เนื้อนิ่ม เช่น กล้วย แตงโม หรือมะละกอสุก

หากรับประทานอาหารร้อนแล้วรู้สึกมีกลิ่นแรง อาจลองเปลี่ยนเป็นอาหารอุณหภูมิห้องหรืออาหารเย็น ซึ่งมักมีกลิ่นอ่อนกว่าและรับประทานได้ง่ายกว่า

2. เพิ่มรสชาติอาหารอย่างเหมาะสม

เมื่อรับรสได้น้อยลง ผู้ป่วยบางคนอาจรู้สึกว่าอาหารจืดกว่าปกติ หากไม่มีข้อจำกัดด้านสุขภาพ เช่น โรคไตหรือโรคความดันโลหิตสูง อาจเพิ่มรสชาติอาหารด้วยเครื่องปรุงจากธรรมชาติ เช่น

• น้ำมะนาว
• ขิง
• กระเทียม
• หอมใหญ่
• สมุนไพรสด เช่น โหระพา ผักชี หรือใบสะระแหน่

การใช้สมุนไพรและเครื่องเทศในปริมาณที่เหมาะสมอาจช่วยกระตุ้นการรับรสและทำให้อาหารน่ารับประทานมากขึ้น อย่างไรก็ตาม ควรหลีกเลี่ยงการปรุงรสจัดเกินไป โดยเฉพาะในผู้ป่วยที่มีแผลในช่องปาก เพราะอาหารรสเผ็ด เปรี้ยวจัด หรือเค็มจัด อาจทำให้เกิดการระคายเคืองมากขึ้น

3. หากรู้สึกมีรสโลหะในปาก ควรทำอย่างไร?

ผู้ป่วยบางรายอธิบายว่าอาหารทุกชนิดมีรสคล้ายโลหะ ซึ่งเป็นอาการที่พบได้ในช่วงรับยาเคมีบำบัด วิธีที่อาจช่วยบรรเทาได้ เช่น

• ดื่มน้ำบ่อย ๆ เพื่อให้ช่องปากชุ่มชื้น
• บ้วนปากก่อนรับประทานอาหาร
• เคี้ยวหมากฝรั่งหรืออมลูกอมชนิดไม่มีน้ำตาล หากแพทย์ไม่ได้ห้าม
• ใช้ช้อนหรือส้อมที่ทำจากพลาสติกหรือไม้ หากรู้สึกว่าช้อนสเตนเลสทำให้รสโลหะชัดขึ้น
• รับประทานผลไม้รสเปรี้ยวอ่อน ๆ เช่น ส้ม หรือกีวี หากไม่มีแผลในช่องปาก

4. ดูแลสุขภาพช่องปากอย่างสม่ำเสมอ

สุขภาพช่องปากมีผลต่อการรับรสโดยตรง คำแนะนำทั่วไป ได้แก่

• แปรงฟันด้วยแปรงขนนุ่มหลังอาหารและก่อนนอน
• ใช้ยาสีฟันที่มีรสอ่อน หากยาสีฟันเดิมทำให้แสบปาก
• บ้วนปากด้วยน้ำสะอาดหรือน้ำเกลืออุ่นตามคำแนะนำของทีมรักษา
• ดื่มน้ำให้เพียงพอเพื่อลดอาการปากแห้ง

หากมีแผลในช่องปาก เชื้อราในช่องปาก หรืออาการปวดมาก ควรแจ้งแพทย์เพื่อรับการรักษา เพราะปัญหาเหล่านี้อาจเป็นสาเหตุที่ทำให้การรับรสเปลี่ยนแปลงได้เช่นกัน

5. รับประทานอาหารมื้อเล็กแต่บ่อยขึ้น

เมื่ออาหารไม่อร่อยเหมือนเดิม หลายคนรับประทานได้น้อยลง แทนที่จะฝืนรับประทานอาหารมื้อใหญ่ อาจแบ่งเป็น วันละ 5–6 มื้อ โดยรับประทานทีละน้อย แต่สม่ำเสมอ วิธีนี้ช่วยให้ร่างกายได้รับพลังงานและโปรตีนอย่างต่อเนื่อง และอาจลดความรู้สึกอิ่มเร็วหรือคลื่นไส้ได้ในบางราย

6. เน้นอาหารที่ให้โปรตีนและพลังงานเพียงพอ

แม้จะรับประทานได้น้อยลง แต่ผู้ป่วยยังคงต้องการสารอาหารเพื่อช่วยซ่อมแซมร่างกายและรองรับการรักษา อาหารที่เป็นแหล่งโปรตีน ได้แก่

• ไข่
• ปลา
• เนื้อสัตว์ไม่ติดมัน
• เต้าหู้
• ถั่วและผลิตภัณฑ์จากถั่วเหลือง
• นม หรือนมสูตรโปรตีนสูง (ตามคำแนะนำของแพทย์หรือนักกำหนดอาหาร)

หากรับประทานเนื้อสัตว์ไม่ได้เพราะมีกลิ่นหรือรสโลหะ ลองเปลี่ยนเป็นปลา ไข่ หรือเต้าหู้ ซึ่งผู้ป่วยหลายรายรับประทานได้ง่ายกว่า